De oorlog heeft geen vrouwengezicht

0
129

Svetlana Alexijevitsj is onderzoeksjournaliste en proza-auteur. Ze werd in 1948 geboren in Oekraïne, maar groeide op in Wit-Rusland. Daar startte ze ook haar carrière. In 2000 moest ze haar land ontvluchten, woonde daarna in Italië, Duitsland en Zweden, om in 2011 terug te keren naar Minsk. Haar verhalen worden gekenmerkt door de diepgaande antwoorden van de mensen die ze interviewde. Het is een combinatie van journalistiek en romanschrijven. Een bijzondere vorm binnen de literatuur. Het zijn bekentenissenromans, monologen van individuele personen waarin zij persoonlijke ervaringen van historische gebeurtenissen vertellen. Samen vormen zij een groot verhaal over het betreffende onderwerp. ‘Oral history’. Daarover zegt ze zelf: “Ik schrijf de geschiedenis van gevoelens, van de ziel, niet van de oorlog of de staat, geen heldenlevens, maar die van de kleine mens die vanuit het gewone leven de epische diepte in is geslingerd van een enorme gebeurtenis: de Grote Geschiedenis.”

Sovjet censuur
Het werk van Svetlana Alexijevitsj is bijzonder, zowel qua inhoud als qua vorm. Het is internationaal erkend als vernieuwend en maatschappelijk relevant. Haar boeken zijn in 35 talen verschenen, en ze heeft Russische en buitenlandse prijzen ontvangen, met als ultieme bekroning de Nobelprijs voor Literatuur in 2015. Haar eerste boek ‘De oorlog heeft geen vrouwengezicht’, dateert al uit 1983, maar mocht in de Sovjet-Unie niet gepubliceerd worden. Ze werd beschuldigd van pacifisme, naturalisme en ontsiering van het heldhaftige beeld van de Sovjet-soldatenvrouwen. Pas onder Gorbatsjov mocht het uitkomen en wel in een oplage van 2 miljoen. In 1985 kwam ook meteen een vervolg uit, ‘De laatste getuigen’, over de ervaringen van mensen die kind waren in diezelfde vreselijke WOII.

Vechtend voor haar land
Tijdens de Tweede Wereldoorlog dienden zo’n 800.000 vrouwen in het Rode Leger (3% van het totale aantal soldaten) in de meest uiteenlopende functies. Praten over hun ervaringen deden deze vrouwen heel lang niet. Voor hen was in de geschiedschrijving over De Overwinning geen plaats. Er wordt weleens gezegd dat het leger van Hitler de strijd in Rusland verloor, omdat ze stukliepen op het klimaat en de vrouwen. Er vloeide ongelooflijk veel bloed, aan beide zijden. In ‘De oorlog heeft geen vrouwengezicht’ verzamelde Svetlana de herinneringen van honderden vrouwen die snipers waren, tankchauffeurs of medisch werk verrichten onder de honderdduizenden zwaargewonden. Hun verhaal gaat niet over de strijd alleen, maar over dat van mensen in oorlog.

Soldaten in plaats van bruiden
Zonder uitzondering spreken ze over hun sterke vaderlandsliefde, hun idealisme en hun eendracht. De meesten waren nog tienermeiden toen zij zich, meestal vrijwillig, meldden voor het front. Zingend de strijd in. Schrijnend, als je bedenkt wat zij zouden meemaken, maar ook met de kennis van nu over het regime waaronder zij daarna leefden. Wat zij meemaakten was zo gruwelijk dat ze er lange tijd over moesten zwijgen. De vrouwen droegen geweren die soms groter waren dan zijzelf of alsof het geweer een pop was. Ze schieten, werpen bommen, worden gevangen genomen en gefolterd. Toch blijven ze meisjes, vrouwen. In de 4 jaar van de oorlog leren ze alles en durven ze alles. Zij slaan een stuk van hun leven over om hun vaderland te dienen. In plaats van bruiden zijn ze soldaten. In het begin bespot en uitgelachen door hun mannelijke collega’s: ‘jij met je dunne armpjes!’

Zwijgen
Na WO II krijgen ze medailles, maar mogen ze er vooral niet over praten. Alleen de heldenverhalen van de mannen mogen gehoord worden. Tientallen jaren na de oorlog onderhielden de meesten nog steeds contact met hun frontvriendinnen. De nog levenden tot nu toe. Alleen met elkaar kunnen zij immers herinneringen ophalen en is er totaal begrip. Svetlana werd de eerste buitenstaander met wie zij hun verhalen deelden. Vrouwen die in staat zijn om boven hun ervaringen te staan en te reflecteren op hun vroegere zelf.

De echte beschrijving
De oorlog kent 2 beschrijvingen. De heroïsche mannenversie schreef geschiedenis, de veel reëlere vrouwenversie bleef lang verborgen, vanwege schaamte, teleurstellingen en het patriarchale sovjetsysteem. “Ze legt de emoties vast van historische gebeurtenissen door interviews met duizenden getuigen. Daarmee creëerde ze een nieuw literair genre”, aldus stelde het Nobelcomité in 2015 in haar juryrapport over Svetlana Alexijevitsj. De schrijfster zelf verwoordt het als volgt. “Precies daar, in de warme menselijke stem, in de levendige weerspiegeling van het verleden, verbergt zich de oorspronkelijke vreugde en openbaart zich de onafwendbare tragiek van het leven, zijn chaos en hartstocht, zijn unieke karakter en onbegrijpelijkheid. Alles is echt.”

Na de Dodenherdenking
De verhalen zijn behalve te lezen, ook te horen in deze week van 4 en 5 mei. Onder de titel ‘Oorlogsvrouwen’ geeft theatermaakster Karina Holla de Rusinnen een Nederlandse stem. In 2013 gaf Svetlana Alexijevitsj een lezing in de Lutherse Kerk in Amsterdam en vroeg Karina haar toestemming om het boek voor theater te bewerken. “Zij sprak alleen Russisch en natuurlijk moeten de rechten dan nog geregeld worden, maar ze gaf meteen haar handtekening”, zo meldt Karina vandaag in dagblad TROUW. “Het verhaal gaat dat bij een ontmoeting met Gorbatsjov deze zei: ‘Zo’n klein vrouwtje, dat zulke indrukwekkende boeken schrijft’, en dat zij toen zei: ‘Zo’n klein mannetje, dat een imperium heeft doen wankelen’. Ik vond haar een sterke, maar ook heel pessimistische vrouw.”
Oorlogsvrouwen door Compagnie Karina Holla, 4 mei 2019 in Theater ‘Na de Dam’, in CC Amstel, Amsterdam, 21.00 uur.

Moeilijke, maar belangwekkende thematiek
Na haar werk over de Tweede Oorlog publiceerde Svetlana Alexijevitsj achtereenvolgens: ‘Zinkjongens’ (over de 10 jaar durende oorlog tussen de Sovjet Unie en Afghanistan), ‘In de ban van de dood’ (over geslaagde zelfmoorden en zelfmoordpogingen als gevolg van de ondergang van de Sovjet Unie), ‘Wij houden van Tsjernobyl’ (over de ramp met de kerncentrale) en ‘Het einde van de rode mens’ (over de post-Sovjet-tijd van de Russen).

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here