Zonder deze vrouw was het werk van Vincent van Gogh nooit zo beroemd en waardevol geworden

0
152

Bij weinigen bekend, maar niet minder invloedrijk: Jo van Gogh-Bonger (1862-1925), de vrouw schoonzus van Vincent van Gogh, getrouwd met zijn broer Theo. Binnen 10 maanden na elkaar overlijden de broers en zo is Jo een jonge weduwe met veel kunst in huis. Van haar overleden zwager, maar ook van andere kunstenaars, omdat haar man daar in handelde. Vanaf 1891 ontfermde zij zich dus over de nalatenschap van Vincent van Gogh, die arm en onbekend stierf. Het was Jo die ervoor zorgde dat de van Goghs aan de man gebracht werden. En dat zijn werken ‘priceless’ duur werden. Hans Luijten doet het allemaal uit de doeken in zijn boek ‘Alles voor Vincent’……………

Family Ties
Theo van Gogh (1857-1891) leerde Jo, van beroep lerares Engels, kennen via haar broer Andries in 1885. Op 18 april 1889 trouwden ze. Jo zelf schreef aan Vincent dat ze in verwachting was: “Ik zal beginnen je een groot nieuwtje te vertellen […] dat wij deze winter een baby hopen te krijgen, die wij Vincent zullen noemen als je zijn peetvader wilt zijn.” Op 31 januari 1890 werd zoon Vincent Willem geboren. Het maakte Vincent intens gelukkig. Hij schilderde een groot doek voor zijn neefje: amandeltakken tegen een felblauwe hemel. Een vroegbloeiende boom als symbool van nieuw leven. Nu één van van Goghs bekendste werken.

Gooische vrouw
Nog geen jaar later zijn de beide broers Theo en Vincent overleden. Jo is erfgename van een overstelpende hoeveelheid doeken, aquarellen en tekeningen, die op dat moment wordt gezien als ‘non-valeurs’, waardeloos dus. De weduwe van nog geen 30 jaar verhuisde met haar baby van Parijs terug naar Nederland. Ze vestigde zich mei 1891 in het Gooi. “Om mijn kind gezonde, frisse lucht te geven ben ik maar in Bussum gaan wonen”, schrijft ze 15 november 1891 in haar dagboek. Haar hele villa in de wijk ‘Het Spiegel’ hing en stond tjokvol met kunst. “Behalve de zorgen voor het kind heeft Theo mij nog een andere taak nagelaten: het werk van Vincent ongeschonden te bewaren voor het kind.”

Ook een eigen leven
Jo blijkt een kei in netwerken. Niet alleen werd ze bevriend met vooraanstaande schrijvers en talrijke kunstenaars en handelaren, ze was tevens actief binnen de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij. Ze pleitte ervoor de vrouwen uit die klasse een beter leven te verschaffen en ze was nauw betrokken bij de eerste feministische golf, die o.a. vocht voor het vrouwenkiesrecht dat in 1919 een feit werd.

Verkoop
Ze verkocht zeker 192 schilderijen van Van Gogh en 55 werken op papier. Daarvan gingen 91 schilderijen en 185 tekeningen naar Helene Kröller-Müller, een andere powervrouw uit die tijd, die oog en liefde had voor moderne kunst. Jo had een duidelijke visie: ze wist ook goed wat ze niet de deur uit ging. Kunstwerken waar een persoonlijk herinnering aan vastzat, bleven binnen de familie. Vlak voor haar dood, in 1924, verkocht ze met lichte tegenzin nog een laatste werk aan de National Gallery in Londen: ’14 zonnebloemen in een vaas’. “It’s a sacrifice for the sake of Vincent’s glory”, schreef ze aan de directeur. Zij snapte hoe belangrijk het was om het werk voor zoveel mogelijk mensen zichtbaar te maken.

Tentoonstellingen
Jo verkocht met de hulp van haar netwerk niet alleen schilderijen en tekeningen, maar organiseerde tijdens haar leven al talrijke tentoonstellingen en leende werk uit aan musea. Eén van haar grote wapenfeiten was de organisatie van een magistrale expositie in het Amsterdamse Stedelijk Museum in 1905, waar ze 484 werken van Vincent samenbracht. In omvang zou een Van Gogh-tentoonstelling als deze nooit meer worden geëvenaard.

Het museum
Toen Jo in 1925 op 62-jarige leeftijd stierf, gingen alle schilderijen en tekeningen die niet waren verkocht, samen met alle brieven, over op haar zoon Vincent-Willem. Deze verzameling vormt nu de kern van het Van Gogh Museum, dat in 1973 door Vincent-Willem werd opgericht. Hij kon de droom van zijn vader en oom waarmaken, dankzij de inspanningen van zijn moeder en die van hemzelf.

Ter illustratie van Jo’s grote verdienste:
Tijdens zijn leven is er waarschijnlijk maar 1 schilderij van Vincent van Gogh verkocht: ‘De rode wijngaard’ (nu in het Poesjkinmuseum in Moskou). Anna Boch, een Belgische kunstenares en zus van Vincents vriend dokter Eugène Boch kocht het voor 400 belgische frankskes op de expositie van de Brusselse Les XX in 1890, een paar maanden voor de dood van de kunstenaar.

De biograaf
Op basis van een veelheid aan bronnenmateriaal, waaronder niet eerder gepubliceerde dagboeken, documenten en brieven, schetst biograaf Hans Luijten het veelzijdige leven van deze geëngageerde vrouw die zich een eeuw geleden daadkrachtig manifesteerde in een door mannen gedomineerde wereld. Hans Luijten is senior onderzoeker bij het Van Gogh Museum en mede-editeur van de 6-delige editie ‘Vincent van Gogh – De brieven’, de volledige geïllustreerde en geannoteerde uitgave die is gebaseerd op de webeditie van vangoghletters.org (2009). Hij is ook de bezorger van Jo Bongers dagboeken, die als digitale uitgave sinds deze week staan op bongerdiaries.org.

Eer voor Jo
Ter gelegenheid van de verschijning van ‘Alles voor Vincent. Het leven van Jo van Gogh-Bonger’ zal 2 maanden lang op de 1ste etage van het museum door middel van een themawand aandacht worden geschonken aan de betekenis van Jo voor het bekendmaken van Van Goghs werk. Te zien zijn foto’s, schilderijen, het kasboek en haar uitgave van ‘Brieven aan zijn broeder’. Het Van Gogh Museum zal in 2020 rondom Internationale Vrouwendag met een reeks uiteenlopende activiteiten opnieuw uitgebreid stilstaan bij de rol van Jo.

‘Alles voor Vincent. Het leven van Jo van Gogh-Bonger’, Uitgeverij Prometheus, €35,-

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here