Rosa Manus (1881-1942) schreef geschiedenis op vele manieren

0
114

Het Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging, dat tegenwoordig Atria heet, werd in 1935 opgericht door Rosa Manus, Johanna Naber en Willemijn Posthumus-van der Goot. Al aan het begin van de Tweede Wereldoorlog, in 1940, werd het archief leeggeroofd en door de nazi’s en meegenomen naar Berlijn. Maar erger nog: 2 van de 3 ‘founding mothers’ van Atria, Rosa Manus en Johanna Naber, overleefden de oorlog niet. Pas in 1992 werden de gestolen archieven door een historicus teruggevonden, notabene in Moskou. Er was ruim een decennium nodig om de archieven weer ‘thuis’ te krijgen.

Wie was Rosa Manus?
Vandaag de dag weet bijna niemand meer wie deze Joods-Amsterdamse feministe en pacifiste was. Het nieuwe (Engelstalige) boek ‘Rosa Manus: The International Life And Legacy Of A Jewish Dutch Feminist’ laat zien wie zij was en hoe invloedrijk.

Liberaal, Joods, Gefortuneerd, Hoogopgeleid, Pacifiste, Feministe
Ze werd op 20 augustus 1881 geboren in een welgestelde, liberale Joodse familie. Haar vader was tabakshandelaar. Het gezin woonde in een gigantisch pand aan de Amsterdamse Plantage Parklaan. Rosa was als 20’ster al miljonair toen ze een fortuin erfde van haar grootouders. En dus ging ze vrijwilligerswerk doen. Dat begon toen ze als 24-jarige, na een internationale opleiding, in de organisatie van een internationaal vrouwencongres in Amsterdam kwam.

Internationaal
Daar werd ze opgemerkt door de Amerikaanse Carrie Chapman Catt. Met haar grote talenkennis was ze een belangrijke spil van de eerste feministsiche golf. Zo reisde Rosa o.a. naar Egypte reisde om met de vrouwenbeweging aldaar in contact te komen. En in 1932 (tussen de beide wereldoorlogen in en in het midden van de crisis) overhandigde ze een miljoenen keren ondertekende petitie voor vrede op de Wereldconferentie voor Ontwapening in Genève en hield daarbij een vredespleidooi.

Geneve, 1932:
“Een van de grootste uitdagingen voor vrouwen vandaag, is de invloed die ze kunnen uitoefenen op de publieke opinie. Wanneer alle vrouwen vrede zouden willen, was oorlog in de toekomst onmogelijk. Zoveel onbegrijpelijk letsel wordt veroorzaakt door onnadenkende mensen die beweren dat de volgende oorlog onvermijdelijk is. De gedachten van andere mensen worden daardoor beïnvloed zodat zij gaan denken dat het echt onvermijdelijk is. Dit is waar vrouwen een enorme bijdrage kunnen leveren… dit is waar de vrouwenbeweging zo’n grote taak heeft.”

Archief
In 1935 richtte ze dus met Johanna Naber en Willemijn Posthumus-van der Goot in Amsterdam het Internationaal Archief voor de Vrouwen­beweging op. Daar bracht ze zelf haar eigen omvangrijke archief heen, waarschijnlijk omdat ze de hete adem van de mazi’s al in haar nek voelde. Ook dat van Aletta Jacobs parkeerde ze daar, die in 1926 was overleden van wie zij de nalatenschap beheerde. In 1936 werd Rosa Manus benoemd tot officier in de Orde van Oranje Nassau.

Zyklon B
Rosa Manus had alles wat haar interessant maakte voor de nazi’s. In negatieve zin dan welteverstaan. De historicus en samensteller van het boek Myriam Everard, ontdekte in 2015 dat Rosa Manus in maart 1942 werd vermoord in een voormalige inrichting nabij vrouwen-concentratiekamp Ravensbrück, dat zelf nog geen gaskamer had. Tot die tijd werd aangenomen dat zij in 1943 op ‘natuurlijke wijze’ bezweek door de gruwelijke omstandigheden in het kamp. Myriam Everard ontdekte tevens dat koningin Wilhelmina persoonlijk op de hoogte was gebracht van de dood van Rosa. Ze was zo vooraanstaand dat de New York Times tot 2x toe over haar overlijden berichtte. Maar door haar voortijdige dood en de roof van het IAV-archief raakte Rosa decennia lang in de vergetelheid.

Niet zo bekend als Aletta Jacobs
Hoewel Rosa Manus tientallen verslagen en artikelen over de internationale vrouwenbeweging maakte, schreef ze nauwelijks over haar persoonlijke leven. Het was de reden dat samenstellers Myriam Everard en Francisca de Haan in eerste instantie dachten dat ze niet genoeg materiaal hadden om een biografie te schrijven. Maar het is een interessant boek geworden, dat draait om de vraag: wie was Rosa Manus en waarom werd ze nooit zo bekend als Aletta Jacobs?

Engelstalig boek
Dat is een ingewikkeld verhaal (hier ook te lezen in het Biografieportaal) en ontvouwt zich stukje bij beetje in het boek. Francisca de Haan schreef de inleiding en er zijn 8 essays, van internationale historica’s. Van Annika Wilmers, Karen Garner en Ellen Carol DuBois over Rosa Manus’ activiteiten als vredesactiviste, van Mineke Bosch over de vriendschap met Katharina von Kardorff-Oheimb, van Margot Badran over de ontmoetingen met Egyptische feministen, van Dagmar Wernitznig en 2 hoofdstukken van Myriam Everard over de Joodse achtergrond van Rosa Manus.

Rosa Manus Lezing
Sinds 2017 organiseert Atria jaarlijks de Rosa Manus Lezing. Dit jaar op 3 oktober aanstaande door prof. dr. Mineke Bosch met een co-referaat door dr. Maria Takayanagi (Londen) onder de titel ‘A centenary of Dutch universal suffrage, or Gender and the politics of history and memory. De lezing vindt plaats van 20.00-21.00 uur (inloop vanaf 19.00 uur) in de Forumzaal van de OBA Oosterdok, Singel 425, Amsterdam. Voorafgaand is het mogelijk Atria’s tentoonstelling De straat op!, over vrouwenkiesrecht en activisme in Amsterdam in de OBA Expo te bezoeken. Het programma wordt afgesloten met een feestelijk drankje.

Myriam Everard en Francisca de Haan (red.)
‘Rosa Manus (1881-1942), The International Life and Legacy of a Jewish Dutch Feminist’
Uitgeverij Koninklijke Brill NV
Verschenen in januari 2017

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here